Ό,τι Σκέφτεσαι
Ό,τι Συμβαίνει
Ό,τι Μαθαίνεις
Ό,τι Προτείνεις
Πες Το
pesotithes
Η Αγάπη κατά τον Επίκτητο

 

Κάποιος που δεν είναι γνώστης του θέματος φαντάζεται τον Στωικό σαν μια άκαμπτη και χωρίς συναίσθημα φιγούρα ο οποίος, ακόμα και αν υποφέρει, ακόμα και όταν αντιμετωπίζει δυσκολίες που θα μπορούσαν να καταβάλλουν ένα συνηθισμένο άτομο, καταφέρνει να σταθεί στο ύψος του. Σύμφωνα μ΄ αυτή την αντίληψη ο Στωικός είναι εντελώς αδιάφορος σε κάθε βάσανο. Δεν είναι μόνο συνηθισμένος να υποφέρει τα δικά του σωματικά βάσανα αλλά μένει και ολοκληρωτικά απαθής απέναντι στην αγωνία και τη δυστυχία των ανθρώπων γύρω του.

Μια τέτοια περιγραφή ενός Στωικού δείχνει σίγουρα ένα απαθές «τέρας», μία άψυχη μηχανή και όχι ένα ανθρώπινο πλάσμα. Αυτό είναι το πορτραίτο ενός πλάσματος τελείως άδειου από συναίσθημα, στείρο από κάθε φροντίδα, συμπόνια και αγάπη.

Σ΄ αυτή την Ανακοίνωση θα δείξουμε ότι αυτή η αντίληψη για τον Στωικό άνθρωπο απέχει πολύ από το πορτραίτο του Στωικού σοφού τον οποίο μπορούμε να συναντήσουμε στις Διατριβές του Επίκτητου. Σ΄ αυτό το σύγγραμμα φαίνεται καθαρά ότι, αντίθετα, ο Στωικός αγαπά την οικογένειά του και τους φίλους του αλλά με έναν τρόπο συνεπή και λογικό. Με έναν τρόπο δηλαδή που διατηρείται η νοητική ελευθερία, η ηρεμία και η πραγματική (εσωτερική) χαρά του.

Ο Επίκτητος εξηγεί ότι ο Στωικός ορίζει το δικό του αγαθό ως ταυτόσημη έννοια με την ευγένεια, την τιμή και τη δικαιοσύνη. Ακόμα δε υποστηρίζει ότι ο Στωικός δεν είναι κατ΄ ανάγκη αναίσθητος, όπως ένα άγαλμα, αφού είναι εκ φύσεως τρυφερός, ευγενικός, πιστός, εξυπηρετικός και στοργικός και προσπαθεί πάντα να εκπληρώνει όλες τις κοινωνικές, οικογενειακές και πολιτικές υποχρεώσεις και ρόλους του όπως οφείλει να κάνει κάθε υγιές και νοητικά σώφρων πλάσμα.

Ταυτόχρονα όμως, δεν αφήνει τα συναισθήματά του προς τους άλλους να διαταράσσουν την ηρεμία του νου του γιατί, όπως λέει: «…το έργο της φιλοσοφίας είναι, μεταξύ άλλων, να βοηθά το άτομο να περνά τη ζωή του χωρίς πόνο, χωρίς φόβο και ταραχή και, συγχρόνως, διατηρώντας με τους συνανθρώπους του, με τις φυσικές και επίκτητες σχέσεις του, τη θέση και το ρόλο που πραγματικά έχει: του γιου, του πατέρα, του αδελφού, του πολίτη, του συζύγου, της συζύγου, του γείτονα, του συνταξιδιώτη, του αρχηγού και του υπηκόου.(1)

Αλλά πώς μπορεί ο Στωικός να διατηρεί τις σχέσεις του με τους άλλους ανθρώπους χωρίς να είναι αναίσθητος και, συγχρόνως, χωρίς να ταράσσεται όταν αυτοί τους οποίους αγαπά υποφέρουν ή χάνονται;

Ο Επίκτητος λέει ότι, «…όχι μόνο η στοργή για τα παιδιά μας είναι ένα φυσικό συναίσθημα(2) αλλά και ότι, από τη στιγμή που έχουμε παιδιά δεν είναι στο χέρι μας να μην τα αγαπάμε. Και ακόμα, πώς μπορεί ο Στωικός να αγαπά τα παιδιά του χωρίς επιπλέον να υποφέρει από συναισθηματικό πόνο και λύπη όταν αυτά πληγώνονται;(3)

Για να λύσουμε αυτό το δίλημμα, πρέπει πρώτα να κάνουμε μία διάκριση ανάμεσα στα θετικά, φυσικά συναισθήματα που έχει ο Στωικός (στοργή, ευγένεια, εξυπηρετικότητα κλπ.) και στα συναισθήματα που διαταράσσουν την ηρεμία του νου. Από την πλευρά του Στωικού, όταν το παιδί κάποιου πεθάνει, η θλίψη δεν είναι φυσικό συναίσθημα με την έννοια ότι είναι πρέπον συναίσθημα. Είναι μόνο φυσικό συναίσθημα, με την έννοια του χαρακτηριστικού του συναισθήματος που ισχύει για τους μη Στωικούς. Ο Επίκτητος έχει πει ότι «…το φιλόστοργο και το στερκτικό είναι φυσικά, ανθρώπινα συναισθήματα, που είναι σύμφωνα με ό,τι είναι έλλογο.(4) Με την έννοια αυτή ο Επίκτητος δεν τα θεωρεί αυτά πάθη.

Γενικά οι Στωικοί πιστεύουν ότι είναι παραπλανητικό να θεωρούνται τα συναισθήματα της ψυχής ως πάθη με την έννοια των παθητικών συναισθημάτων. Θεωρούνται μάλλον ως πάθη με την έννοια της αρρώστιας, και της νόσου. Αρρώστιες και νόσοι του νου που πρέπει εμείς να θεραπεύσουμε.(5)

Μ΄ αυτή την έννοια, μπορούμε να πούμε ότι ο Στωικός στερείται πάθους αλλά όχι συναισθήματος.

Ένα μέρος της προσπάθειας που κάνει κάποιος για να διατηρεί τις φυσικές και τις επίκτητες σχέσεις του, περιλαμβάνει και τον κατευνασμό του πόνου των άλλων με το να προσφέρει σ΄ αυτούς συναισθηματική στήριξη και ανακούφιση. Για παράδειγμα, ο Επίκτητος παρουσιάζει ως πράξεις αγάπης το να φροντίζει κάποιος πιστά την άρρωστη κόρη του ή το να συνοδεύει θαρραλέα το γιο σου σ΄ ένα επικίνδυνο ταξίδι, Ακόμα, αρκετά συχνά μέλη από την οικογένειά μας ή φίλοι θρηνούν ή πάσχουν και θα ήταν σκληρά αναίσθητο εκ μέρους μας να αγνοήσουμε τον πόνο τους. Όμως, τι θεωρείται σωστό να κάνει ο Στωικός όταν, για παράδειγμα, η μητέρα του τον επιθυμεί επειδή της λείπει; «…Δεν εννοώ, λέει ο Επίκτητος, ότι εσύ θα πρέπει να κάνεις κάτι και να προσπαθήσεις ώστε αυτή να μη θρηνεί. Αντίθετα, εννοώ ότι κάποιος πρέπει να μάθει να μην επιθυμεί οπωσδήποτε κάτι που δεν του ανήκει. Ο πόνος του άλλου δεν με αφορά. Με αφορά όμως ο πόνος ο δικός μου. Θα ασχοληθώ λοιπόν με ό,τι με αφορά: θα βάλω τέλος στο δικό μου πόνο. Ως προς τον πόνο του άλλου, θα κάνω ό,τι περνάει από το χέρι μου για να τον απαλύνω. Όμως δεν είμαι και θεός ούτε μπορώ και να τα βάλω με τον θεό… Εάν η μητέρα μου στεναχωριέται που έχει καιρό να με δει, αυτό αφορά την ίδια και όχι εμένα γιατί είναι το αποτέλεσμα των δικών της κρίσεων για τα εξωτερικά συμβάντα. Θάθελα να μη στεναχωριέται και θα κάνω ό,τι μπορώ γι΄ αυτό, αλλά μπορώ να ελέγχω μόνο τις δικές μου κρίσεις (και αυτό όχι πάντα) γιατί έτσι έχει καθορίσει ο Ζευς τη φύση των πραγμάτων.(6)

Είναι προφανές ότι ούτε ο Στωικός ούτε ο μη Στωικός επιθυμεί να βλέπει κάποιον άλλο να πονά και κάνουν και οι δύο ότι μπορούν να τον ανακουφίσουν. Όμως ο Στωικός, δεν θα κάνει τα πάντα με οποιοδήποτε κόστος για να ανακουφιστεί. Δεν πρόκειται δηλαδή να θυσιάσει τη δική του αταραξία για να παρηγορήσει κάποιον, όποιος και αν είναι αυτός. Αντίθετα, ο καλοπροαίρετος αλλά πλανημένος μη Στωικός κάνει τα πάντα γι΄ αυτό το σκοπό και μοιράζεται τη θλίψη του άλλου ταυτιζόμενος με αυτόν.

Και συνεχίζει ο Επίκτητος: «Όταν βλέπεις κάποιον να θρηνεί, είτε γιατί το παιδί έχει φύγει ταξίδι είτε γιατί έχει χάσει την περιουσία του, να προσέχεις να μην παρασυρθείς από την εντύπωση ότι ο άνθρωπος αυτός βρίσκεται μέσα σε εξωτερικές ατυχίες, αλλά να σκεφθείς αμέσως το εξής: Δεν είναι, αντικειμενικά, αυτό που έχει συμβεί που θλίβει αυτόν τον άνθρωπο, (γιατί άραγε δεν θλίβει κάποιον άλλον;) αλλά η κρίση, λόγω της ιδιαίτερης (υποκειμενικής) σχέσης που έχει, που κάνει γι΄ αυτό το γεγονός.(7)

Ο Στωικός μπορεί να βρεθεί σε μία περίσταση στην οποία εκτιμά ότι, με το να θρηνεί με κλάματα και λόγια μαζί με κάποιον παθόντα, μπορεί να βοηθήσει να σταματήσει ο πόνος του λυπημένου. Μ΄ αυτό τον τρόπο ο Στωικός δείχνει ότι νοιάζεται για τον παθόντα, δείχνοντας τη φυσική στοργή και ευαισθησία που έχει για τον συνάνθρωπο και προσπαθεί να τον βοηθήσει. Όμως έχει στο νου του συνεχώς ότι δεν πρέπει να επιτρέψει ο πόνος του παθόντα να τον παρασύρει στην ίδια κατάσταση. Έτσι, προσέχει να μη θρηνεί και εσωτερικά, μη επιτρέποντας δηλαδή το πάθος τού θρηνούντα να αιχμαλωτίσει τον βαθύτερο εαυτό του. Δεν αισθάνεται με άλλα λόγια συμπόνια γι΄ αυτόν που υποφέρει γιατί έτσι θα επέτρεπε το πάθος του άλλου λόγω μιας σφαλερής κρίσης του, να «μπολιαστεί» και σ΄ αυτόν, χωρίς δε αυτό να σημαίνει απαραίτητα ότι θα «ξελαφρώσει» τον άλλον από τον πόνο. Αντίθετα, μπορεί να εμποδιστεί έτσι η συνειδητοποίηση του σφάλματος (αφού οι Στωικοί πιστεύουν ότι, κάθε μορφής πόνος που προέρχεται από εσφαλμένη κρίση και αντίδρασή μας, γι΄ αυτό το λόγο μας δίδονται, για να τη συνειδητοποιήσουμε και να τη διορθώσουμε).

Ο Επίκτητος πιστεύει ότι είναι φυσικό και, επομένως, πρέπει ο άνθρωπος να μοιράζεται την ευτυχία των άλλων, όχι όμως και τη δυστυχία αφού αυτή προέρχεται από εσφαλμένη κρίση που κάνουμε για εξωτερικά συμβάντα. Λέει συγκεκριμένα: «Μην αφήσεις αυτό που οι άλλοι εκλαμβάνουν σαν αντίθετο με τη φύση , να γίνει κακό για σένα. Γιατί εσύ γεννήθηκες όχι για να ταπεινώνεσαι και να υποφέρεις με τους άλλους και να μοιράζεσαι τις κακοτυχίες τους, αλλά για να μοιράζεσαι την καλή τους τύχη. Αν όμως κάποιος είναι κακότυχος, θα πρέπει να θυμάσαι ότι αυτή η κακοτυχία του αφορά τον ίδιο…»(8)

Σχετικά με την επιθυμία να ταυτίζονται οι άνθρωποι με κάποιους άλλους, ο Επίκτητος λέει ότι «αφού είναι αδύνατο για έναν άνθρωπο να ζει πάντα για έναν άλλον άνθρωπο»(9), είναι ανόητο και δουλοπρεπές να επιθυμείς να μη χωριστείς από ένα αγαπημένο σου πρόσωπο και εξ ίσου ανόητο να θρηνείς όταν συμβεί να χωρίσεις. Κάτι τέτοιο σημαίνει ότι ξεχνάς πως έχουν τα πράγματα και πως παράλογα επιθυμείς το αδύνατο. Ακόμα και μέσα στην οικογένεια δεν θα πρέπει το κάθε μέλος να θεωρείται κτήμα του άλλου, αφού ο Θεός ελέγχει τις εξωτερικές συνθήκες της ζωής και η ζωή του κάθε ατόμου δεν ανήκει σε κανέναν άλλο παρά μόνο στον Θεό. Γι΄ αυτό το λόγο ο Επίκτητος πιστεύει ότι κανένας δεν θα πρέπει να λέει ότι έχασε κάτι το οποίο, στην πραγματικότητα, ποτέ δεν ήταν δικό του. Λέει σχετικά: «να μη πεις ποτέ για κάτι «το έχασα» αλλά μόνο «το έδωσα πίσω». Πέθανε το παιδί σου; Απλώς το έχεις δώσει πίσω. Πέθανε η γυναίκα σου; Επεστράφη πίσω. Όπως όλα τα εξωτερικά πράγματα, έτσι και αυτά θα πρέπει να τα απολαμβάνουμε όσο τα έχουμε κοντά μας (όχι δικά μας, προσθ. συντ.) και τα φροντίζουμε και τα χαιρόμαστε. Αν επιθυμείς με κάθε θυσία να ζήσουν όσο εσύ θάθελες τα παιδιά σου, η γυναίκα σου, ο αδελφός σου ή οι φίλοι σου, είναι αυτό κάτι που μπορεί να το ελέγξεις; ¨Όχι! Τα αγαπημένα πρόσωπα κάποιου δεν ανήκουν στον ίδιο αλλά βρίσκονται έξω από τη δική του προαίρεση. Αν το κάνεις δική σου θέληση ότι αυτά θα πρέπει να ζουν για πάντα, τότε είσαι ανόητος, γιατί μ΄ αυτόν το τρόπο κάνεις δική σου θέληση το ότι πρέπει να είναι στον πλήρη έλεγχό σου πράγματα που, από τη φύση τους, δεν είναι και ότι πρέπει να κατέχεις πράγματα που δεν κατέχεις«(10)

Ο Στωικός πιστεύει ότι ο θάνατος κάθε ανθρώπου είναι αναπόφευκτος γιατί ο Ζευς τον έχει φτιάξει σαν το φυσικό τέλος της ζωής. Το να επιθυμεί δε κάποιος τα αγαπημένα του πρόσωπα να είναι απρόσβλητα από το θάνατο, είναι γελοίο γιατί αυτό σημαίνει ότι επιθυμεί οι θνητοί να είναι αθάνατοι…

Το να αγαπά κάποιος πραγματικά τη γυναίκα του, τα παιδιά του και τους φίλους του, δεν μπορεί να θλίβεται όταν αυτοί αρρωστήσουν ή πεθάνουν. Και αυτό γιατί, το να απαιτεί κανείς κάτι τέτοιο για τα αγαπημένα του πρόσωπα, είναι σα να θεωρεί ότι τα αγαπημένα του (και μόνο…) πρόσωπα, δεν πρέπει να πονούν ή να πεθαίνουν… Κάτι που είναι και αφύσικο και παράλογο.

Ο Επίκτητος επιμένει για μια ακόμα φορά ότι η σωστή Στωική αντιμετώπιση πρέπει να είναι αποκλειστικά θετική. Συμπέρασμα: να απολαμβάνουμε όσο μπορούμε τους αγαπημένους μας όσο είναι μαζί μας αλλά να μην τους θρηνούμε όταν φύγουν. Η φύση του σύμπαντος είναι τέτοια ώστε «…μερικοί μπορούν να είναι μαζί (πάντα για κάποιο ορισμένο χρονικό διάστημα, άγνωστο σ΄ εμάς…προσθ. συντ.), μερικοί όμως άλλοι πρέπει να χωρίσουν, να πονέσουν κλπ. Εμείς θεωρούμε γενικά σωστό και πρέπον ότι πρέπει να χαιρόμαστε για τους δικούς μας με τους οποίους ζούμε μαζί και να λυπόμαστε γι΄ αυτούς που φεύγουν.(11) Ο Επίκτητος όμως λέει ότι το αντικείμενο της Στωικής αγάπης θα πρέπει να απολαμβάνεται όσο είναι παρόν. Όμως, όταν «τύχει«(12) αυτό να χαθεί, δεν θα πρέπει να μετατραπεί η χαρά σε λύπη.

Σύμφωνα με τον Επίκτητο, ο Στωικός θα πρέπει να χαίρεται τους συνανθρώπους που ο Θεός του έχει στείλει κοντά του για όσο διάστημα Εκείνος ορίζει. Όταν όμως αυτοί οι άνθρωποι φύγουν, όπως τελικά πρέπει να φύγουν, το να αισθανθεί ο Στωικός πικρία, θα ήταν κάτι ενάντια στη φύση του ίδιου ως έλλογο ον αλλά και προσβολή προς τον Θεό. Ο τρόπος που ο Στωικός δεν επιτρέπει στον εαυτό του να λυπηθεί από την απουσία ή τον πόνο κάποιου αγαπημένου προσώπου, είναι να υπενθυμίζει συνεχώς στον εαυτό του την παροδική και την εφήμερη φύση κάθε εξωτερικού πράγματος επί του οποίου θα μπορούσε να προσκολληθεί, περιλαμβανομένου και των ανθρώπων.

Λέει συγκεκριμένα: «…Οποτεδήποτε σου προκύψει να δεθείς με κάτι, μη συμπεριφερθείς σαν αυτό να είναι κάτι που δεν μπορείς να στερηθείς, αλλά σαν ένα βάζο ή ένα κρυστάλλινο δοχείο, έτσι ώστε, όταν σπάσει, θα θυμάσαι πως ήταν και δεν θα ταραχθείς. Το ίδιο ισχύει και στη ζωή. Αν

αγαπάς το παιδί σου, τον αδελφό σου, τον φίλο σου, ποτέ μην αφήσεις το συναίσθημά σου χωρίς ηνία, ούτε τις υπερβολικές διαθέσεις σου να προχωρήσουν εκεί που αυτές θέλουν, αλλά να τις συγκρατείς, να τις σταματάς όπως ακριβώς κάνουν αυτοί που στέκονται πίσω από τους στρατηγούς όταν εκείνοι, έφιπποι, προχωρούν θριαμβευτικά, και τους θυμίζουν ότι είναι θνητοί. Μ΄ αυτό τον τρόπο να θυμίζεις και συ στον εαυτό σου ότι, το αντικείμενο της αγάπης σου είναι φθαρτό, θνητό και δεν σου ανήκει. Σου έχει δοθεί προσωρινά, όχι για πάντα, σαν ένα σύκο ή σαν ένα τσαμπί σταφύλια σε μια ορισμένη εποχή του χρόνου. Να θυμάσαι ότι αν τα ποθήσεις το χειμώνα, είσαι ανόητος. Το ίδιο ισχύει όταν επιθυμήσεις να δεις το γιο σου ή τον φίλο σου σε εποχή που δεν είναι κατάλληλη. Είναι σα να απαιτείς να φας σύκο μέσα στο χειμώνα.(13)

Ο Επίκτητος πιστεύει ότι, αν κάποιος έχει υπ΄ όψη του το εύθραυστο των πραγμάτων που αγαπά, τότε μπορεί να συγκρατεί τα φυσικά του συναισθήματα αγάπης και στοργής και μπορεί να σταματάει το συναίσθημα της αγάπης από το να εξελιχθεί σε ένα ανεξέλεγκτο πάθος. Η λογική θεώρηση της προσωρινότητας των ερωτικών δεσμών, οι αναπόφευκτοι χωρισμοί από την αγαπημένη και ο τελικός θάνατός της λειτουργούν έτσι ώστε να εμποδίζουν τον Στωικό από του να κατακλύζεται από τα συναισθήματα του και να επιθυμεί ανοήτως την αγαπημένη του «εκτός εποχής».

Ο σκοπός επομένως της Στωικής φιλοσοφίας εδώ είναι να μπορεί κάποιος να ελέγχει τα συναισθήματά του έτσι ώστε αυτά να μην υποβάλλουν το Στωικό σε οδυνηρά και ενοχλητικά συναισθήματα τα οποία του «κλέβουν» τη διανοητική του ηρεμία και την εσωτερική του αρμονία. Αν ο Στωικός πετύχει να διατηρήσει τα θετικά, υγιή συναισθήματά του σε μέτρα, ώστε να μη γίνουν αρνητικά, νοσηρά και πηγή διαταραχής και άγχους, τότε η διανοητική του ελευθερία και η ηρεμία του θα είναι εξασφαλισμένες. Σαφώς ο Επίκτητος θεωρεί κάθε συναισθηματικό πόνο και κάθε διανοητική δυσαρμονία σαν πράγματα που πρέπει να αποφεύγονται με κάθε θυσία. Με το να χαλιναγωγήσει ο Στωικός τη φαντασία του και με το να σταματήσει την απόλαυση ενός εξωτερικού ερεθίσματος να γίνει πάθος, το οποίο θα του κατέστρεφε τη διανοητική του ηρεμία, ο Στωικός μπορεί και να διατηρεί την αταραξία του και να επιτρέπει στον εαυτό του να καρπώνεται κάποιο μικρό, ασφαλές ποσοστό ηδονής, που προέρχεται από εκείνο το εξωτερικό ερέθισμα.

Ο Στωικός αρνείται να υποτάξει την ευτυχία του σε οποιοδήποτε εξωτερικό απρόοπτο. Έτσι με σεβασμό στην εξωτερική του κατάσταση, η συναισθηματική του απομόνωση από τους άλλους είναι απλά ένα συνεπακόλουθο της αυτάρκειάς του, όμως με κανέναν τρόπο δεν οδηγεί στην παραμέληση ή στην εγκατάλειψη των ανθρώπων για τους οποίους ο Στωικός αισθάνεται φυσική αγάπη και στοργή. Απόδειξη του παραπάνω, αποτελούν σχετικές αναφορές του Επίκτητου που δηλώνει ότι μπορεί να καταστεί «αναγκαίο για μένα να διακινδυνέψω τη ζωή μου για τον φίλο μου…» ή μπορεί να καταστεί «…καθήκον μου ακόμα και να πεθάνω γι΄ αυτόν…» (14)

Έτσι ο Στωικός πράγματι μπορεί να βρεθεί σε μία κατάσταση όπου θα αναγκαστεί να ριψοκινδυνεύσει τη ζωή του για κάποιον άλλον, αλλά, να θυμηθούμε εδώ ότι και η ζωή του είναι επίσης ένα εξωτερικό αγαθό, προς το οποίο επίσης φέρεται ως κάτι το αδιάφορο. Έτσι, ενώ η ίδια η ζωή δεν έχει καμία συμφυή αξία, η χρήση που κάποιος της κάνει είναι αυτό που μετράει, αφού αυτό ακριβώς σχετίζεται με την ηθικότητα του χαρακτήρα. Μ΄ αυτή την έννοια, για να διατηρήσει τον ενάρετο χαρακτήρα του, ο Στωικός μπορεί να χρειαστεί να θυσιάσει τη ζωή του για ένα φίλο. Όμως θα προσπαθήσει να κρατήσει τη λογική του και την ηθική του ακεραιότητα, ανεξάρτητα με το τι θα συμβεί σ΄ αυτόν ή σε άλλους, και μ΄ αυτόν το τρόπο θα διατηρήσει τη διανοητική του ηρεμία.

Μέχρι εδώ έχει δοθεί μία αρκετά πλήρη εικόνα του πρότυπου του Επίκτητου για τη Στωική αγάπη. Ο Στωικός αγαπά τους άλλους ανθρώπους μ΄ έναν πολύ ελεύθερο τρόπο προσφοράς. Η αγάπη δεν εξαρτάται καθόλου από το αν το αγαπώμενο πρόσωπο θα του την ανταποδώσει. Ο Στωικός δεν διακινδυνεύει τη δική του ηθική ακεραιότητα ή τη διανοητική του ηρεμία για την αγάπη του προς τους άλλους, ούτε η αγάπη του περιορίζεται από τη γνώση του για την ηθικότητα αυτών που αγαπά.

Αυτό που συμβαίνει εδώ είναι το εξής: Η αγάπη του Στωικού και η φυσική στοργή ζυμώνονται με το λόγο. Τα συναισθήματα αγάπης και στοργής του Στωικού υπάρχουν για να εμπλουτίσουν τον ανθρωπισμό του και ποτέ για να τον υποβάλλουν σε ψυχικά βασανιστήρια.

«…Και τι σ΄ εμποδίζει να αγαπάς ένα άτομο που θα πεθάνει, λέει ο Επίκτητος, που μπορεί να σ΄ αφήσει; Δεν αγαπούσε ο Σωκράτης τα παιδιά του; Ναι, αλλά όμως, ταυτόχρονα, διατηρούσε το πνεύμα του ελεύθερο. Γιατί, πάνω απ΄ όλα, τον ενδιέφερε να είναι φίλος με τους θεούς…» (15)

Ο Στωικός αγαπά ελεύθερα, δηλαδή με την έννοια ότι ο ίδιος δεν επιτρέπει στην αγάπη του να υποδουλώνει την ευτυχία του. Με άλλα λόγια, δεν επιτρέπει η αγάπη του για τους άλλους να γίνει τέτοια ώστε η ευτυχία του να εξαρτάται πάντα από το να έχει κοντά του τους αγαπημένους του. Αυτό συμβαίνει γιατί ο Στωικός δεν επιτρέπει ποτέ η αγάπη του να γίνει αιτία μοναξιάς, πικρίας ή λύπης.

Για τον Στωικό λοιπόν το ν΄ αγαπάς τους άλλους είναι πάντοτε και μόνο ένα ευχάριστο δώρο, ένα επί πλέον δώρο πέρα από τη διασφαλισμένη, ακλόνητη ευτυχία του. Αυτό το δώρο δεν είναι λιγότερο γλυκό επειδή είναι προσωρινό Η Στωική πειθαρχημένη λογικότητα προστατεύει τον άνθρωπο από οποιοδήποτε είδος αγάπης που θα μπορούσε να γίνει «γλυκόπικρο».

____________________

* Περίληψη Ανακοίνωσης του William Stephens, Assistant Professor of Philosophy Greighton University στο 4ο Διεθνές Συνέδριο Ελληνικής Φιλοσοφίας τον Αύγουστο 1992 στη Ρόδο. Η μετάφραση και η επιμέλεια στα ελληνικά, έγινε από την κ. Π. Παπαγεωργίου και τον Καθ. Κων/νο Βουδούρη. (ανατύπωση από την περιοδική έκδοση της Ε.Ε.Φ.Ψ. & Ψ/θ «Αυτογνωσία», τεύχος 6, Άνοιξη 2006.

(1) Διατριβαί, ΙΙ 14. 8.

(2) Ομοίως 123. 3.

(3) Ομοίως 123. 5.

(4) Ομοίως Ι, ΙΙ 17-19 και ΙΙ 10. 22-23

(5) The Norms of Nature: Studies in Hellenistic Ethics, Cambridge University Press, 1986, 99.

(6) Διατριβαί, ΙΙΙ 24.22-24

(7) Εγχειρίδιον 16

(8) Διατριβαί ΙΙΙ 24. 1-2

(9) Ομοίως ΙΙΙ 24. 20.

(10) Εγχειρίδιον ΙΙ & 14.1. και Διατριβαί ΙΙ 23. 36-38, 24. 14-15 & IV 1. 67.

(11) Διατριβαί ΙΙΙ 24.11.

(12) Για τους Στωικούς, η έννοια «τύχη» (ή ειμαρμένη), στη ζωή του ανθρώπου, δεν έχει την έννοια που της δίνουμε εμείς σήμερα. Δεν έχει δηλαδή την έννοια του «τυχαίου» επειδή και μόνο δεν μπορεί ο άνθρωπος να προβλέψει αυτό που θα συμβεί. Καθορίζεται πάντα και πηγάζει από τον Θεό…

(13) Διατριβαί ΙΙΙ 24. 84-87 & Εγχειρίδιον 3.

(14) Ομοίως ΙΙ 7.3.

(15) Ομοίως ΙΙΙ 24. 58-60.

πηγη/ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ  ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ  ΚΑΙ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ  αστική μη κερδοσκοπική